توجهى كه نشان‌دهنده سكونت اقوام و مردمان در اين محدوده دارد دست يافتند ، نتيجه اين كاوشها اكتشاف 93 اثر باستانى بود ، كه كهن‌ترين آنها متعلق به دوره پارينه سنگى - حدود پانزده هزار سال پيش - و دوره‌هاى پس از آن تا دوره اسلامى مىباشد . « 1 » تمام اين شواهد و قرائن نشان از سكونت جمعيتى انبوه ، و فعاليتهاى اجتماعى فراوان در سرتاسر منطقه دشت وسيع قم ، و كوهپايه‌هاى - قهستان - پيرامون آن مىباشد . ليكن سخن در اين است كه آيا در دوره‌هاى پيش از اسلام - يا حدّ اقل در دوره ساسانيان - در محدوده جغرافيايى كنونى قم ، شهرى به نام قم يا نامى مشابه آن وجود داشته ؟ برخى از پژوهشگران معاصر « 2 » بر اين نكته تأكيد دارند ، كه پيش از ورود اسلام به سرزمين ايران ، شهر قم در موقعيت كنون آن برپا بوده ، و يكى از ولايات ساسانى بشمار مىرفته است ، كه در سال 23 هجرى بهمراه شهرهاى رى - اصفهان - كاشان ، توسط لشكريان اسلام به سركردگى ابو موسى اشعرى فتح گرديد . و عمده استدلال اين گروه به گفتار برخى از مؤرخين همچون يعقوبى و بلاذرى و أبو دلف خزرجى است ، كه هنگام سخن از فتح سرزمين ايران ، شهر قم را با همين نام ، و در همين موقعيت جغرافيايى ياد كرده‌اند ، مثلا بلاذرى آورده است كه : ( و أصحّ الأخبار أنّ أبا موسى فتح قمّ و كاشان ) ، همچنين دينورى در الأخبار الطّوال آورده است : ( فخرج يزدجرد هاربا حتى نزل قمّ و كاشان ) « 3 » ، و نظاير اين گفتارها ، كه در سخنان ابن اعثم كوفى ، و حمزه اصفهانى ، و ابن الفقيه ، و جز اينها آمده است . همچنين از شهر قم در اشعار برخى از شاعران متقدم ياد شده است ، همچون شاهنامه فردوسى ، كه نام شهر قم جزء شهرهاى عصر پيشداديان و كيانيان

--> ( 1 ) . نگاه كنيد به : گزارش سازمان ميراث فرهنگى قم درباره اين كاوشها . ( 2 ) . همچون استاد على اصغر فقيهى در كتاب تاريخ مذهبى قم : ص 66 - 62 ، و در تحقيق ديگرى به نام قم در مسير تاريخ در شماره اول سال 1377 ش مجله‌نامه قم : ص 13 - 44 . ( 3 ) . الأخبار الطّوال : 128 .